Qazaq poezıasynyń jaryq juldyzy Maǵjan Jumabaevtyń 1923 jyly jazylǵan ataqty «Túrkistan» óleńi Alash balasynyń bárine málim desek artyq aıtpaımyz. Bul ǵajap óleń Maǵjannyń Shyǵystyq óleńderiniń shyńy, Turandyq óleńderiniń týy! Dál osy óleńi Maǵjandy «túrikshildikpen aıyptatyp, pan-túrkızmdi jyrlaýshy» dep jaýlarynyń qolyna soıyl-shoqpar ustatqan týyndysy.
Maǵjannyń «Túrkistany» – naǵyz turanshyldyq pen túrikshildiktiń asqan úlgisi, aqynsha aıtsaq, kún astynda kók túrikten asqan halyq joq. Jerin, sýyn, qumyn, elin, jelin, shólin, kólin, taýyn, ózen-bulaǵyn asqaqtata jyrlaıdy. Naǵyz otanshyl óleń osyndaı-aq bolsyn! Aqyn osy óleńinde Turannan shyqqan túrki halqyna ortaq tarıhı qaıratkerlerdi kókke kóteredi. Sanaıyqshy: Afrasıab, Keı-Qysyraý, Zulqarnaıyn, ál-Farabı, Ibn-Sına, Shyńǵys han, Joshy, Shaǵataı, Tóle, Úkitaı, Supytaı, Jebe, Taraǵaı, Aqsaq Temir, Ulyqbek, Qasym han, Esim han, Táýke han, Abylaı han, Kene han. Bylaısha aıtqanda, kim joq deısiz? Biraq... Maǵjannyń «Túrkistanynda» nege Qoja Ahmet joq? Otanshyldyǵy ottaı jylytatyn, kórkemdigigi kelisti osy óleńdegi atalǵan tarıhı tulǵalardyń ishine uly aqyn Arystan Bab pen Qoja Ahmetti kirgizbegen. Nege? Ne sebepti? Óleńniń aty Túrkistan bolsa, túrki mádenıeti men tarıhynda erekshe orny bar Qoja Ahmetsiz Túrkistan – Túrkistan bola ma?! Uly aqyn, sopylyq poezıanyń túrkilik tarmaǵynyń negizin salýshy, kúlli kúnshyǵys musylmandarynyń rýhanı ustazy bolǵan uly oıshyl, dinı qaıratker Áziret Sultanǵa Maǵjan óleńinen oryn tabylmaýyna ne sebep? Oılandyratyn-aq másele.
Álde, Qoja Ahmettiń túrikshildikke qatysy joq pa? Qatysy bolǵanda qandaı! Qoja Ahmet – turanshyldyqqa, túrikshildikke tikeleı qatysy bar adam. Sopylyq tarıhattyń alǵash túrkilik butaǵyn qalyptastyrǵan jáne shyǵarmalaryn tuńǵysh ret túrik tilinde jazǵan oıshyl. Qoja Ahmet Iassaýı XII ǵasyrdyń basynda óziniń alǵashqy shákirtterin túrik áleminiń túrli qıyrlaryna attandyrady. Qyzynan týǵan óziniń jıenin Ahmet Sopyny – Qaıalyqqa, Hákim ata Súleımen Baqyrǵanıdy Úrgenish qalasyna jiberedi. Ahmet Iassaýıdiń sybaılastary men shákirtteri: Hákim ata jáne Saıd Ata óz sheıhtarynyń rýhanı ádisin Syrdarıa men Jaıyq baseınderine, Horezmde jáne tipti Shyǵys Túrkistanǵa taratty. Iassaýı iliminiń taralý prosesi Ortalyq Azıanyń dalalyq aýdandaryn ıslamdandyrýmen qatar júredi. Qoja Ahmet Iassaýı ómir súrgen kezde onyń shákirtteriniń arasynda 12 myń tańdaýly jáne 99 myń qarapaıym halyqtan shyqqandar bolǵan desedi. Onyń Iassy qalasynda 40 hanaka-shillehanasy ( sopylyq úshkirýge oqytatyn 40 kúndizgi kýrstardan ótýge arnalǵan arnaıy oqý orny) bolypty, onda túrik áleminiń ár túkpirinen kelgen kóptegen zertteýshiler oqyǵan. Túrkıa túrikteri kezinde Konstantınopol (Stambýl) qalasyn jaýlap alǵandar osy Qoja Ahmettiń Kishi Azıaǵa attandyrǵan shákirtteri bolǵanyn maqtan tutady. Endeshe Qoja Ahmet Iassaýı – Maǵjannyń eń basty keıipkeri bolatyndaı-aq adam emes pe!
..."Maǵjannyń atylýyna osy "Túrkistan" óleńiniń úlken qatysy bolǵan" deıdi zertteýshiler. Álde... áýlıe rýhy aqynǵa renjidi me eken?..
Tóreǵalı TÁSHENOV
